Osadnictwo
Witold
Suski
Z dziejów
osadnictwa (cz. I)
Osadnictwo jest to tworzenie na obszarze zajmowanym przez grupy ludzkie
punktów będących ich osiedlami i miejscami działalności gospodarczej.
Omówiona będzie historia osad na terenie powiatu ostrowskiego od czasów
najdawniejszych do drugiej wojny światowej. Rozszerzone zostaną
zagadnienia dotyczące Ostrowi Mazowieckiej. Mało zadowalający stan
badań tego terenu skłania do stosowania odniesień do innych części
Mazowsza, lepiej poznanych. Przed około 12 000 lat ostatnie (czwarte)
zlodowacenie plejstoceńskie zanika pod wpływem ocieplania się klimatu.
Wytopione z lodowca skały: głazy, gliny, gliny piaszczyste, piaski
gliniaste, żwiry utworzyły tu formy polodowcowe moren czołowych
(Czerwony Bór, Prosienica), moren dennych (na wschód od Ostrowi M.) i
wielki sandr (na zachód od Ostrowi aż po Wyszków i Pułtusk).
W holocenie następowało (i trwa do dziś) niwelowanie
wzniesień i wypełnianie zagłębień terenu. Ukształtowała się sieć
rzeczna w pradolinach wyciętych przez wody topniejącego lodowca (np.
Bug i Narew). Większość terenu obecnego powiatu ostrowskiego leży na
wysokościach 110 - 120 m n.p.m. W miarę ocieplania się klimatu pojawia
się szata roślinna od subarktycznej po typową dla dzisiejszej - lasów
sfery umiarkowanej. W obniżeniach terenu występowały jeziorka (oczka)
rozlewiska i bagna stopniowo zanikające.
Z upływem tysiącleci i wieków na obszary Polski i
Mazowsza napływała ludność ze wszystkich kierunków geograficznych. W
czasie występowania roślinności tundrowej (10500 do 9000 lat): porosty,
mchy, karłowate drzewa, i bytowania: mamutów, włochatych nosorożców,
wołów piżmowych, roślinożernych niedźwiedzi, licznych stad reniferów,
zajęcy bielaków, wkroczyły z południa schyłkowo-paleolityczne grupy
koczowniczych myśliwych. Ślady ich bytowania potwierdza stanowisko
archeologiczne w Świdrach Wielkich k. Otwocka i mniej pewne z Rasztowa
w gminie Klembów. Podobne eksponaty (skupiska rogów i kości) znalezione
koło Ełku i nad jeziorem Onega wskazują kierunek wędrówek.
Przed około 10000 lat następuje dalsze ocieplenie klimatu. Teren
Mazowsza pokryły lasy o składzie drzew podobnym do znanych ze
średniowiecza. Z zachodu napływała i zajmowała przez dalsze około 1500
lat ludność mezolityczna o kulturze zbieracko - łowieckiej, której
ślady obozowiska stwierdzono w Stawinodze, gmina Zatory.
Około 8500 lat temu przybyli ze wschodu myśliwi o cechach
antropologicznych, laponoidalnych (grób w Janisławicach). Stanowisk
archeologicznych tej kultury zwanej janisławicką jest kilkanaście,
głównie w dolinie Bugu (Kamieńczyk, Rybienko), ale też w Ostrołęce,
Różanie i Myszyńcu.
Przed około 5000 lat pojawiają się grupy kultur
neolitycznych przybyłe znad Dunaju, znające nową formę wykorzystania
środowiska naturalnego - rolnictwo. Do osiadłego trybu życia wybierali
żyzne gleby. Podstawę określenia czasu bytowania poszczególnych grup,
kultur neolitycznych, stanowi analiza składu gliny, grubości ścian i
kształtów naczyń glinianych używanych do celów gospodarczych i urn do
pochówków ciałopalnych. Obecność pierwszych przybyszów w głębi
Międzyrzecza Łomżyńskiego była znikoma (kultura wstęgowa). W Trzciance
znaleziono siekierkę z piaskowca, a większe ślady bytowania w Borkach
k. Mińska Maz.
Większe grupy hodowców i rolników zaczęły napływać z
Kujaw od ok. 4500 lat (kultura pucharów lejkowatych) i zajmować tereny
na południowym brzegu Bugu.
Po raz pierwszy większość omawianego obszaru objęta została penetracją
ludności zajmującej się głównie hodowlą bydła, koni, trzody, owiec, kóz
(kultura amfor kulistych). Również z tego okresu (ok. 4000 lat)
pochodzi znaleziona w Ostrowi siekiera
z krzemienia pasiastego i topór kamienny w żwirowisku Gumowo.
Groby szkieletowe z obstawą z kamienia znane są z kilku stanowisk
położonych na południe od Bugu i na północ od Narwi. Występują pochówki
zwierzęce poświadczające ich kult.
Ostatnia kultura neolitu (ceramiki sznurowej)
pojawiła się przed ok. 4000 lat. Powstała w Azji Środkowej
rozprzestrzeniła się prawie w całej Europie. Podstawą bytu była wówczas
hodowla bydła. Używano konia do jazdy wierzchem. O rozwiniętym w tej
społeczności kulcie przodków świadczą chronione nasypami kurhanów
grobowce z darami dla zmarłych. Nietrwałość osad i mała ilość zabytków
świadczą o koczowniczym trybie życia tych ludzi. W Nurze znaleziono
topór rogowy, grocik krzemienny i ułamki naczyń. Bogatsze znaleziska
wystąpiły w gminach: Wyszków, Dąbrówka i Klembów.
Narzędzie uniwersalne z poroża
jelenia, kultura ceramiki sznurowej z epoki brązu. Znalazł Jan Umowski
w 1973 r.
Epoka brązu
trwała przez ok. 1000 lat (3700-2700 lat wstecz). Trwający dotychczas
klimat ustąpił chłodniejszemu i bardziej suchemu. W starszym okresie
brązu dalej bytowały na naszych terenach grupy o kulturze schyłkowo -
neolitycznej. Nowa fala osadników przybyła 300 lat od początku tej
epoki i bytowała przez ok. dwa stulecia. Byli to hodowcy (plemiona
trzcinieckie) napływający z południa. Nie zakładali trwałych osad.
Ślady ich bytowania (skorupy naczyń) stwierdzono na piaszczystych
wydmach Bugu - w Nurze i Zuzeli. Wyrobów z brązu w zasadzie nie znali
 .
Typowe popielnice z
cmentarzyska kultury łużyckiej w Kamiance Nadbużnej.
Kultura łużycka trwała
nieprzerwanie do ok. 2500 lat temu. Grupy ludności łużyckiej pod
wpływem środowiska naturalnego i dawnych mieszkańców osiągały różne
stopnie rozwoju. Jedna z nich żyła w międzyrzeczu Bugu i Narwi do
schyłku epoki brązu i aż do końca halsztatu (wczesnego okresu żelaza),
niewiele się zmieniając. Wschodni zasięg tej kultury wyznacza linia
Bugu. Zasięgi obszarów zamieszkanych przez poszczególne grupy zmieniały
się powodując przemieszanie etniczne z tubylcami. Obszar ten
charakteryzował się archaicznym systemem gospodarki rolniczo-hodowlanej
z dużym udziałem łowiectwa i zbieractwa. W kulturze tej upowszechnił
się całkowicie zwyczaj ciałopalenia zmarłych i pochówku prochów w
glinianych popielnicach lub grobach jamowych na cmentarzach bez bruków
i obstaw kamiennych. Ludność mieszkała w pobliżu cieków wodnych w
budowlach o konstrukcji słupowej, ścianach plecionych i oblepianych
gliną z wewnętrznym paleniskiem zagłębionym w ziemi. Dokumentacja
archeologiczna tego okresu jest ciekawa. Na tarasie nadzalewowym rzeki
Bug odkryto i przebadano zespół osadniczy dwóch osad - w Kamionce i
Kossakach i dwóch cmentarzysk w Kamionce (150 grobów) i Nurze Kolonii
(z lat 3100-2900). Reliktami pobytu grup ludności tej kultury są
skupiska ceramiki w Kossakach, Ślepowronach, Obrytem, Zuzeli, Glinie,
Brzostowej. Na północ od Narwi odkryto osadę w Krasnosielcu, a
cmentarzyska w Drążdżewie i Krajewie Baciorkach.
Przez kolejne 1900 lat trwała epoka żelaza, od 650r.
p.n.e. do 1250r. n.e., dzieląca się na 5, coraz lepiej poznanych,
okresów.
Po odejściu (wypędzeniu) plemion łużyckich na przestrzeni 200-300 lat
osadnictwo zanika, występują tylko pobyty penetracyjne.
Osadnictwo harsztackie występowało na Podlasiu i nad środkową Wisłą, na
naszym terenie jest ono trudne do udokumentowania archeologicznego.
W okresie lateńskim ślady osad plemion kultury grobów podkloszowych są
u nas bardzo rzadkie, poświadczone znaleziskami powierzchownymi skorup
naczyń glinianych, cechujących się chropowaceniem ścianek w Łęgu
Nurskim, Broku-Zamościu i Brańszczyku. Istnieje pogląd, że nastąpił
rozpad dużych grup plemiennych na rodzinne, bardzo rozproszone i nie
pozostawiające wielu śladów bytności.
Najmłodszy okres lateński trwał od 125 r. p.n.e. do
początku nowej ery. Przybyli wówczas z południowej Europy Celtowie na
tereny Małopolski i Śląska. Przynieśli ze sobą znajomość obróbki
żelaza, wprowadzili postęp w rolnictwie (radlice, kosy) oraz w
gospodarstwie domowym (koła obrotowe garncarskie, żarna). Pod ich
wpływem powstała przed ok. 2100 laty kultura przeworska. W wędrówkach i
wyprawach zbrojnych plemiona te zajęły niemal całą Polskę. Międzyrzecze
Bugu i Narwi uważane jest za obszar rozrzedzonego osadnictwa
przeworskiego. Osady zakładali też nad małymi rzekami, jak Brok i Orz.
Grupy przeworskie istniały w niektórych miejscach przez kilkaset lat.
Badania powierzchniowe i ocena znalezisk luźnych pozwalają na
lokalizację osad z tego okresu wzdłuż Bugu w Nurze Koloni, Łęgu
Nurskim, Ołtarzach G., Zuzeli, Tuchlinie oraz nad rzeką Brok: w Orle i
Zamościu, nad rzeką Orz: w Gniazdowie (I w p.n.e. do III w n.e.) i
Rogowie F. (aż do IV w n.e.)
Znalezione w 1977r. w czasie kopania fundamentów pod
dom przy ulicy Żale w Ostrowi Maz. dwa groty żelazne i imacz do tarczy
zostały przekazane (przez piszącego ten tekst) do muzeum
archeologicznego w Warszawie. W piśmie z podziękowaniem napisano:
znaleziska żelazne, których wiek określa się na około 1800 lat czyli I
i II w. n.e., "pochodzą prawdopodobnie z cmentarzyska ciałopalnego z
okresu wpływów rzymskich".
Zapowiedź przeprowadzenia badań sondażowych nie została dotychczas
zrealizowana ze szkodą dla znajomości pradziejów naszego miasta.
Zabytki znalezione w Rostkach w
grobie z okresu wpływów rzymskich
Strefa zagęszczonego występowania stanowisk
archeologicznych przypisywanych ludności kultury przeworskiej znajduje
się pomiędzy Orzycem a Wkrą. Potwierdza to występowanie typowych grobów
ciałopalnych, starszych jamowych a następnie popielnicowych (z licznymi
darami broni). Podstawę bytowania ludności stanowiło rolnictwo i
hodowla. Wzrastało znaczenie handlu. Za produkty rolnicze i leśne
otrzymywano artykuły luksusowe i monety z prowincji rzymskich. W wyniku
przemieszania etnicznego i zmian w gospodarce oraz kulturze osadnictwo
mazowieckie stało się w końcu II i III w. n.e. jeszcze bardziej
różnorodne.
<>Ze skandynawskiego kręgu kultur germańskich wyruszyły w II i
III w.
n.e. plemiona Gotów i Gepidów na wielką wędrówkę przez Pomorze
Północne, Mazowsze aż nad morze Czarne, gdzie powstało ich państwo
ostrogodzkie.
Nastąpiło kolejne wymieszanie etniczne przybyszów z autochtonami, dawne
punkty osadnicze pozostały. Ślady symbiozy ludności autochtonicznej i
godzkiej występują na cmentarzach w Brulinie Koskach i Nurze. Odkryto
tam groby popielnicowe (z żelaza, brązu, szkła, srebra, złota) oraz
szkieletowe - pochówki typowe dla plemion germańskich.
W V w. n.e. ziemie Północnego Mazowsza pustoszały jako rezultat dużych
przemieszczeń zwanych "wędrówkami ludów".
Dotychczas nie stwierdzono u nas osadnictwa z VI i VII w. n.e. Ślady
bytowania w tym czasie nowych osadników (Słowian) znaleziono koło
Płocka i Sokołowa Podlaskiego. Dorzecze środkowej Wisły zajęte zostało
przez plemię zachodniosłowiańskie - przodków późniejszych Mazowszan - a
środkowy Bug wschodniosłowiańskie. Na północ od osad słowiańskich aż po
Bałtyk występowali: Prusowie, Jadźwingowie i Litwini. Od VIII w n.e.
następuje przyspieszenie rozwoju społecznego - ustroju plemiennego, a
następnie społeczeństwa wielkoplemiennego, które weszło w połowie X w.
w skład monarchii Piastów. Rozpoczął się okres, w którym Mazowsze
widzimy na tle wydarzeń o znaczeniu państwowym. Od początku X w.
występuje nasilona migracja z bardziej zaludnionych rejonów - Płocka i
Ciechanowa na południe wzdłuż Orzyca. Wędrowcy przekraczają Narew i
docierają do Bugu. Nowe osadnictwo powstaje wokół grodów i gródków,
które obsadzone są wojami strzegącymi granic państwa. Od XI w.
występowało osadnictwo rycerzy - władyków. Dogodne warunki zdobycia
ziemi zachęcały do osadnictwa włościan.
Mazowieckie osadnictwo XI-XII w. miało początkowo charakter wyspowy
najczęściej nad dolinami rzek, rzeczek i powoli rozszerzało się na
tereny puszczańskie. Występowały dwa obszary skupisk osadniczych: Płock
i okolice po Wyszogród - Pułtusk (Mazowsze Płockie) i pas ciągnący od
Błonia przez Grójec do Czerska (M. Czerskie). Z tych ośrodków szły od
XI w. migracje w kierunkach północnym i północno-wschodnim, powodowane
przeludnieniem niewielkich terenów o lepszych glebach. Zaludnienie
zwiększył napływ zbiegów z innych części Polski po 1047r. (powstanie
ludowe).
Leśno-bagienne środowisko geograficzne wpłynęło na rodzaj i
rozmieszczenie osad. Znane obecnie stanowiska z XI-XIII w. są zapewne
częścią wtedy istniejących, zwykle jednodworczych, śródleśnych. Otwarte
osady istniały wówczas w Brulino - Koskach. Kamiance Nadb., Strękowie,
Zuzeli, a nad Orzem w Gniazdowie i Lubotyniu. W Świerzach-Chmielewie w
XI-XII w. istniało Grodzisko i 3 osady przygrodowe. Mieszkańcy tych
osad zajmowali się uprawą roli i hodowlą (szczególnie bydła) na
polanach leśnych i na terenach po wytrzebionych lasach. Nowością było
hutnictwo żelaza z lokalnych rud darniowych (Kamionka, Lubotyń, Zuzela
- powód nazwy osady). Wznoszenie fortyfikacji (grodów) jest wyrazem
konieczności zabezpieczenia życia i mienia grupy ludzkiej przed jej
wrogami. Rozmieszczenie grodów informuje o gęstości zaludnienia
obrońców i napastników. Na terenie byłego województwa ostrołęckiego
brak jest grodów datowanych na wiek VII-X. Istniały wówczas grody mało
plemienne na Starym Mazowszu, m.in. w Radzikowie, Szeligach,
Proboszczowicach, Wyszogrodzie. Wiek XI i XII były w Polsce okresem
najwyższego znaczenia i liczby grodów, które obsadzano zbrojnymi
drużynami w celach obronnych, przeprowadzania wypraw i zebrania
należnych panującemu danin. Zbrojni strzegli od nieprzyjaciół,
zapewniali bezpieczeństwo na szlakach handlowych, przeprawach i
komorach celnych.
Grody były ośrodkami krzewienia religii katolickiej.
Z systemu grodowego wykształcił się w XVIII w. podział na kasztelanie.
O istnieniu grodów informują aktualnie występujące w terenie zawały
ziemne (grodziska) i wyniki prowadzonych tam badań archeologicznych.
Cennym uzupełnieniem są źródła historyczne pisane. Kluczową rolę dla
naszego terenu spełniły: grody graniczne w Wiźnie (od XI w.) nad
Narwią, w Święcku (od XII w.) i nad Brokiem. Rzeki Narew strzegły grody
w Ostrołęce (XII do poł. XIV w.), w Łomży (od XII w.), Nowogrodzie (od
XI w.) i Pułtusku (od XI w.). Wzdłuż dolnego Bugu były grody w Broku
(XII w.) i w Brańsku (XII w.). W Czersku nad Wisłą Konrad I ok. 1220r.
ukończył gród murowany. W środku Międzyrzecza Łomżyńskiego był duży
gród - dziś Grodzisk k. Czerwina - funkcjonujący X-XI w. i w Świerżach
-Chmielewie nad Orzem (XI- XII w.). Do dalszej oceny zakwalifikowano
stwierdzone wały w Skłodach Stachach gm. Zaręby, Podbielu i Wiśniewie.
Od czasu utworzenia organizmu państwowego panujący uważali ziemię za
swą wyłączną własność. Dysponowali nią wg własnego uznania, czyniąc
darowizny wobec osób świeckich czy duchowieństwa i oddając ziemię w
dzierżawę, zastawy, zamiany.
Od początku XIII w. do 1526r. nasz teren podlegał władzy udzielnych
książąt mazowieckich Z biegiem lat wytworzyły się różne formy władania
ziemią: książęca, kościelna, szlachecka, wpływające na intensywność
osadnictwa. Dokumentem wydanym w 1235 roku dla biskupa płockiego książę
Mazowiecki Konrad I (1207-1247) potwierdził (wcześniejsze królewskie)
nadanie wieczyste duchowieństwu tej diecezji rozległych obszarów
Mazowsza wraz z 4 grodami i wsiami.
Gród Pułtuski z 50. wsiami za Narwią, 12. w widłach Bugu i Narwi
(m.in.: Popowo, Zambski, Kleszewo, Obryte, Gródek, Komorowo, Pniewo,
Psary, Gładczyn, Bartodzieje, Drwały). Gród Brańsk z 8. wsiami (m.in.:
Brańszczyk (Wyszków, Długosiodło, Bielino). Gród Brok - 18 wsi (m.in.:
Chmielewo, Nieskarze, Nagoszewo, Małkinia, Udrzyn, Tuchlin) Gród
Święcki - 41 wsi (m.in.: Przeździecko, Szumowo, Brańczewo, Koskowo,
Kosewo, Lubotyń). Dobra biskupie rozciągały się od Pułtuska, Wyszkowa
na zachodzie, po Brok - Ostrów, aż po Andrzejewo, Pęchratkę. W okolicy
Ostrowi były one podzielone dobrami książęcymi. Na północ od dóbr
biskupich do Narwi i na wschód do Nurca występowało osadnictwo
rycerskie, lokowane przez książąt jako zapora obronna przed coraz
groźniejszymi sąsiadami.
Grody i całe osadnictwo wiejskie uległy prawie całkowitemu zniszczeniu
w czasie najazdów pruskich, litewskich, jaćwieskich i ruskich, idących
w głąb Mazowsza i Polski. Zajęty bratobójczymi walkami o koronę
królewską Konrad Mazowiecki dopuścił do zniszczenia prawobrzeżnego
Mazowsza. Bezradny wobec Prusów, sprowadził krzyżaków (1228r.)
powodując konieczność 300-letniego zmagania się całej Polski z tym
nowym wrogiem. Najtragiczniejsze były najazdy (coroczne) w latach
1258-63. Spustoszenia dokonywali w następnych latach Litwini, napadając
na mazowiecką ziemię.
Po śmierci Ziemowita III władającego 40 lat (długo i dobrze) całym
Mazowszem nastąpił w 1381r. jego podział między synów. Ziemowit IV
bierze Płockie i Rawskie, Janusz I Czerskie
i Warszawskie. Księstwo Janusza było większe terytorialnie, lecz
bardziej zniszczone najazdami i w przeszłości niezagospodarowane
(ziemie łomżyńska i nurska). Jan Długosz na kartach swej kroniki
zapisał: "Księstwo swoje na ów czas płonne i żadnego nie przynoszące
pożytku do kwitnącego stanu przyprowadził, Miasta i wsie lokował na
nowym prawie chełmińskim - za czynsz pobierał pieniądze na miejsce
danin w naturze." Prawo chełmińskie otrzymały 24 miasta, a wśród nich:
Czersk 1383r, Ciechanów 1400r., Różan 1403r., Łomża 1418r., Maków
1421r., Ostrołęka 1427r., Kamieniec 1428r.
Prawo chełmińskie przekazywało pełnię władzy wykonawczej i sądowniczej
w miastach wójtom i ławnikom sądowym. Ludność miast została
uniezależniona od sądów ziemskich - książęcych. Samorządność miast
wzrosła w następnych dziesięcioleciach XV w. wraz z powstaniem rad
miejskich. Funkcje wójta z czasem przechodzą na burmistrza i rajców.
Pieczęć woskowa księcia Janusza I
Przywileje lokacyjne dawały miastom możliwość egzystencji gospodarczej.
Członkowie powstającej gminy miejskiej otrzymywali od 50 do 100 włók
ziemi zwolnionej od podatku przez pierwszych 10 lat. Podstawową bazą
ekonomiczną nowo powstających miast było rolnictwo. Z należących do
miast lasów użytkowano drewno na budowę i opał. Kupcy spławiali do
Gdańska masowo drewno i produkty leśne. Do budowy i rozbudowy miast i
wsi potrzebna była duża ilość rzemieślników - cieśli, stolarzy, zdunów,
kowali. Zwiększającą się liczbę mieszkańców obsługiwali krawcy, szewcy,
kuśnierze, rzeźnicy i liczni piwowarzy. Do istnienia i rozwoju miast
niezbędne jest zaplecze wiejskie.
Książę Janusz zaczął najpierw osiedlać ziemie wokół grodów, miast,
dworów książęcych na miejscach dawnych wsi. O kolejności osadnictwa
decydowała żyzność gruntów. Nadania, a niekiedy sprzedaże, osiągnęły
liczbę kilku tysięcy. Były trojakiego rodzaju: Na rzecz panów -
urzędników jego dworu, zasłużonych rycerzy po kilkadziesiąt włók. Były
to podstawy większych dóbr szlacheckich - folwarków. Przykłady Piotr
Gza z Żeromina k. Pułtuska sędzia nowogródzko - łomżyński otrzymał w
1390 r. 50 włók (po ok. 17 ha) w położonej w puszczy dziedzinie
Smłodowo (dzisiejsze Śniadowo), a w 1415 dokupił kolejne 7 włók. Po
sąsiedzku osiedliło się .3 braci z Chomętowa w Ziemi Płockiej, herbu
Prus - dzisiejsze 7 wsi wokół Chomętowa.
Rozległe dobra zgromadziła w XV w. rodzina Górskich, herbu Nałęcz (z
Góry w powiecie warszawskim). Obejmowały one wsie: Jelenie, Zalesie,
Kossowo, Rogowo, Przyborowie, Sulęcin. Z Ostrowią sąsiadowały dobra
Lubiewskich h. Trzaska i Komorowskich h. Bożawola. Najwięcej ziemi
rozdał książę Janusz I drobnemu rycerstwu, przenoszącemu się z
zachodniego Mazowsza. Urzędnicy książęcy wymierzali na włóki ziemie
wymagające wykarczowania drzew, zarośli i krzaków. W czasie
zagospodarowania (najczęściej 10 lat) użytkownicy otrzymywali
zwolnienie z czynszów. Z aktu nadania (sprzedaży) każdych 10 włók
wynikało zobowiązanie dla posiadacza i jego następców stawania na wojnę
w uzbrojeniu i konno. Na podstawie jednego przywileju mogło powstać
kilka wsi zasadzonych przez ojca i synów, dla każdego najmniej po 10
włók. Podany przykład jest jednym z wielu występujących w Ziemi
Nurskiej. Rycerski ród Tyszków herbu Trzaska (z Tyszek w płońskim)
otrzymał nad rzeczką Ruż nadania (włóki): w 1392r. Janowi i Bożysławowi
- 20, Stanisławowi i Wojciechowi - 20, w 1393r. Przedsławowi i
Dobrogostowi też 20, w 1398r. Więcławowi i Jakubowi dalsze 20 włók. Na
obszarze tym występuje dziś 6 wsi o nazwie Tyszki.
Podobnie powstały szczególnie we wschodniej części powiatu ostrowskiego
pojedyncze wsie i grupy wsi: Białe od nazwiska Biały herbu Trzaska,
Boguty od Bogucki h. Krzywda, Czyżewa od Czyżewskich h. Pobóg, Dmochy
od Dmochowski h. Pobóg, Drewnowa od Drewnowski h. Junosza, Godlewa od
Godlewskiego h. Gozdawa (w 1578 r. już 7 wsi), Gostkowa od
Gostkowskiego h. Junosza, Kossaki od Kossakowskiego h. Ślepowron,
Kutyłowa od Kutyłowskiego h. Lis, Morawskie od Morawskiego h. Dąbrowa,
Ołtarze od Ołtarzewskiego h. Lis, Rostki od Rostkowskiego h. Dąbrowa,
Ślepowrony od Ślepowrońskiego h. Ślepowron, Zawisty od Zawistowskich h.
Jastrząb.
W 1422r. Falenta ze wsi Mieszki k. Serocka otrzymuje po 10 włók po obu
stronach strumienia Dobrzyca, dziś Grzybówka przy Ostrowi. Niewielką
część ziemi (a także Puszczę Zieloną) zatrzymali książęta mazowieccy
dla siebie. Były to tereny położone koło grodów, nowo lokowanych miast,
dworów książęcych. Powstawały tam duże wsie książęce na prawie
chełmińskim. Osadnicy byli chłopami przybywającymi z zachodniego
Mazowsza i nielicznymi tubylcami. Przykłady: wsie Mątwica i Kupiski
(znane w 1380), Janowo k. Nowogrodu; Pomian i Łątczyn k. Ostrołęki;
Wola Zambrowska i Wola Grabowska k. Zambrowa; Zaszków k. Nura. Wśród
wsi książęcych lokuje się interesująca nas Ostrowia. Nazwę osady należy
objaśnić jednoznacznie jako odterenową (morfologiczną). Ostrowa - wyspa
lub kępa ponad wodą, moczarami czy bagnami.
W granicach obecnej Ostrowi występują trzy pradolinki polodowcowe, w
których sączyły się strumienie:
- kanał ściekowy z mleczarni do stawu i dalej jako rzeczka
Grzybówka,
- przykryty strumień wzdłuż ulicy Wileńskiej, 3-maja, Partyzantów
do tejże Grzybówki,
- strumyk od szpitala poniżej ulicy Podstoczysko wpadający do
Grzybówki.
<>Przed sześciuset latami występowały w obniżeniach terenu
jeziorka,
moczary i bagna. Pooddzielane wzniesienia, kępy pokrywała zwarta szata
roślinna - zapewne las iglasto - liściasty. Zasiedlenie takiej kępy -
ostrowy było korzystne, bezpieczne dla pierwszych mieszkańców. Byli to
zapewne bartnicy, myśliwi, a może smolarze lub węglarze. Ta mała
śródleśna osada dała ok. 1400r. początek i nazwę dużej wsi książęcej
rozmieszczonej na 100 włókach, po 16,8 ha. Osadnicy wsi tworzonej na
"surowym korzeniu" otrzymali zapewne 10-12 - letni okres zwolnienia od
czynszów na rzecz księcia. Był to czas przeznaczony na przygotowanie
terenu puszczy do uprawy na budowanie osad. Ze źródeł pisanych
dowiadujemy się, że ok. 1425r. jeszcze nie wszystkie grunty były objęte
uprawą. Równolegle z lokacją wsi, a może nieco wcześniej wybudował
książę Janusz I (na miejscu obecnego Ogrodu Jordanowskiego) dwór? -
dworek myśliwski. Mieszkańcy wsi Ostrowia dostarczali tam owies dla
koni księcia.
Około 1410 roku powstaje w Ostrowi parafia z inicjatywy i pod
patronatem księcia, będącego także fundatorem kościoła p.w. św. Jadwigi
Śląskiej, z którą książęta byli spokrewnieni. Założenie parafii
informuje pośrednio, że w Ostrowi i wsiach okolicznych mieszkało już
500 do 1000 dorosłych osób.
Pierwsza informacja pisemna o wsi książęcej w Ostrowi pochodzi z 1421r.
Biskup płocki Jakub Kurdwanowski zrzeka się należnej mu dziesięciny z
40 włók w Ostrowi na rzecz probostwa. Kolejnym wyróżnieniem jest
ulokowanie w Ostrowi sądu ziemskiego, znanego z dokumentów od 1428r.
Wielki władca Mazowsza i nasz dobroczyńca książę Janusz I zmarł 8
grudnia 1429r. w wieku ponad 100 lat. Jego następcą na Mazowszu
Warszawskim został wnuk, Bolesław IV, który panował w latach 1428-1454.
Był godnym sławy swego dziadka jako administrator i prawodawca. Wznowił
akcję kolonizacyjną, ale w mniejszym zakresie. Większość ziem (puszcz!)
przeznaczonych pod osadnictwo była już rozdana. Puszcza Łętowo należąca
w okresie istnienia kasztelanii Święckiej do Biskupów Płockich (XI-XIII
w.) przeszła w dużej części we władanie książąt, np. Sławek i
Świętosław ze Śledziów h. Zagroba otrzymali w 1435 nadanie i założyli
wieś Łętownica Zagroby, Sasin Zbaczów h. Lubicz od 1437r. zakładał
Łętownicę Sasiny.
Potomkowie wcześniejszych osadników otrzymali resztki terenów
występujących między już istniejącymi wsiami. Znaczną część przywilejów
Bolesława IV stanowią ponowienia nadań wcześniejszych lub potwierdzenia
sprzedaży między osadnikami. Wielkiej hojności księcia dostąpił
zasłużony dworzanin Stanisław Godlewski h. Gozdawa, otrzymując w 1450
roku 40 włók gruntu, obecnie 7 Godlew w Gminie Nur.
Książę Bolesław IV popierał rozwój miast, 11 lokował na prawie
chełmińskim, wśród nich były: Nowogród w 1434r., Nur 1434r.
(potwierdzenie i rozszerzenie), Zambrów 1445 r. Dokumentem wystawionym
20 marca 1434r. w Różanie (znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych
w Warszawie) nadał Ostrowi prawa miejskie. Na południe od istniejącej
wsi (dziś ul. Wileńska) wytyczono siedziby miasta. Część gruntów zajęto
na rynek i przyległe ulice. Mieszczanie otrzymali 79 włók, wójt 10,
parafia 3. Tak duży obszar posiadały na całym Mazowszu jeszcze Pułtusk
i Przasnysz. Łomża, Nowogród i Zambrów miały po około 50 włók.
O awansie wsi Ostrowia do rangi miasta zadecydowało kilka
współwystępujących okoliczności:
- brak osad miejskich w okolicy o zwiększającym się
zaludnieniu,
- istnienie dworu książęcego i siedziby sądu ziemskiego,
- odbywanie się targów.
Mieszczanie ostrowscy uzyskali zwolnienie na 12 lat od wszystkich opłat
i danin na rzecz księcia. Gmina miejska uzyskała własne (wójtowskie)
sądownictwo, wolność osobistą, gospodarkę rolną mniej obciążoną,
korzystne warunki dla rzemieślników. Prawo miejskie uzyskali
dotychczasowi mieszkańcy wsi Ostrowia. Osiedlali się "nobiles" z
okolicznych wsi szlacheckich, kmiecie i rzemieślnicy. Pierwszym wójtem
został Marcin Mieszek, burmistrzem w 1439r. był Świętosław - kupiec
drzewny, a w latach 1442 - 1453 szlachcic Tomasz Raszeński. Przez
następnych 220 lat miasto Ostrów dobrze się rozwijało o czym świadczy
tabela:
|
Ostrów
|
------I
|
Nur
|
-----I
|
Brok
|
-----I
|
Andrze
-jewo |
-----I
|
| Lata
|
domy
|
osoby
|
domy
|
osoby
|
domy
|
osoby
|
domy
|
osoby
|
| 1564
|
447 |
3000 |
263 |
ok. 1850 |
481 |
2700 |
40 |
300 |
| 1617
|
443 |
2600 |
? |
? |
454 |
2650 |
? |
? |
| 1673
|
75 |
450 |
? |
? |
? |
577 |
80 |
550 |
| 1777
|
103 |
618 |
63 |
578 |
111 |
670 |
82 |
576 |
| 1797
|
93 |
588 |
72 |
432 |
84 |
504 |
80 |
510 |
| 1823
|
206 |
1790 |
75 |
514 |
140 |
1176 |
? |
? |
| 1865
|
462 |
5233 |
80 |
813 |
202 |
1720 |
? |
? |
| 1890
|
520 |
8380 |
116 |
1300 |
370 |
2759 |
128 |
1483 |
| 1910
|
1207 |
12814 |
119 |
1309 |
380 |
2568 |
? |
2080 |
| ok.
1930 |
1230 |
17803 |
120 |
1363 |
384 |
3360 |
? |
2177 |
Rozległe dobra biskupów płockich w wyniku
wymienionych poprzednio najazdów sąsiadów wyludniły się. Część ziemi z
zanikłej Kasztelani Święckiej, z nieznanych przyczyn, przeszła we
władanie książąt i została zasiedlona przez szlachtę.
Nowe osadnictwo w XV w. rozpoczęli biskupi od odbudowy starych wsi.
Przy zakładaniu nowych wsi i miast korzystali z posiadanego od 1254 r.
przywileju lokacyjego. Przykłady: Leszczydół od 1439 r., Sadykierz od
1443, Złotoria od 1472r.
KONIEC CZ.I
|
